Thực trạng phát triển Hiệp hội chuyên gia tính toán trên thế giới và trong khu vực

Việc hình thành và phát triển Hiệp hội CGTT là một dấu mốc quan trọng phản ánh mức độ trưởng thành của thị trường bảo hiểm. Theo Hiệp hội CGTT Quốc tế (International Actuarial Association – IAA), hiện nay trên thế giới có 97 hiệp hội CGTT, bao gồm 73 hiệp hội thành viên chính thức và 24 hiệp hội liên kết, đại diện cho hơn 115 quốc gia và vùng lãnh thổ, với khoảng 90.000 chuyên gia tính toán đang hành nghề... Tại phần lớn các nền kinh tế có thị trường bảo hiểm vận hành ổn định, nghề chuyên gia tính toán đã được tổ chức hóa thông qua các hiệp hội nghề nghiệp với chuẩn mực hành nghề, cơ chế tự quản và trách nhiệm bảo vệ lợi ích công chúng rõ ràng.

Việc một quốc gia có Hiệp hội CGTT được IAA công nhận không chỉ mang ý nghĩa nghề nghiệp, mà còn phản ánh năng lực thể chế của thị trường bảo hiểm. Để trở thành thành viên chính thức của IAA, hiệp hội phải đáp ứng các yêu cầu nghiêm ngặt về chuẩn mực đạo đức, hệ thống đào tạo, cơ chế kỷ luật và tính độc lập chuyên môn. Trên thực tế, các quốc gia có thị trường bảo hiểm phát triển như Anh, Úc, Nhật Bản, Malaysia hay Singapore đều xây dựng Hiệp hội CGTT từ sớm và trao cho tổ chức này vai trò rõ ràng trong kiến trúc quản lý an toàn tài chính. Ngược lại, tại những thị trường mới nổi chưa có hiệp hội CGTT hoặc hiệp hội chưa đủ mạnh, cơ quan quản lý thường phải đối mặt với khoảng trống kỹ thuật trong định phí, dự phòng và giám sát rủi ro dài hạn.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy mô hình tổ chức nghề CGTT có tính linh hoạt cao, phản ánh mức độ phát triển và đặc thù của từng thị trường bảo hiểm. Ở những thị trường bảo hiểm phát triển và có lịch sử lâu dài, một quốc gia có thể tồn tại nhiều hiệp hội CGTT đảm nhiệm các vai trò khác nhau nhưng mang tính bổ trợ lẫn nhau. Tại Hoa Kỳ, Hiệp hội chuyên gia tính toán - Society of Actuaries (SOA) và Hiệp hội chuyên gia tính toán thiệt hại - Casualty Actuarial Society (CAS) tập trung vào đào tạo và chuyên môn, trong khi Học viện chuyên gia tính toán Hoa Kỳ - American Academy of Actuaries đảm nhiệm vai trò về chuẩn mực hành nghề và đại diện chính sách. Ở Canada và Vương quốc Anh, mô hình đa hiệp hội cũng được áp dụng nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của thị trường và hệ thống quản lý tài chính phức tạp.

Ngược lại, tại nhiều quốc gia đang phát triển, các chuyên gia tính toán chủ yếu hành nghề thông qua tư cách hội viên của các hiệp hội quốc tế như Học viện chuyên gia tính toán Anh - Institute and Faculty of Actuaries (IfoA) hoặc SOA, trong khi chưa có Hiệp hội CGTT cấp quốc gia. Mô hình này giúp duy trì chuẩn mực chuyên môn tối thiểu và kết nối quốc tế, nhưng về dài hạn bộc lộ hạn chế do thiếu một tổ chức đại diện trong nước có khả năng tham vấn chính sách, đào tạo gắn với bối cảnh quốc gia và bảo vệ lợi ích công chúng ở cấp thị trường nội địa.

Vai trò của Hiệp hội chuyên gia tính toán và khả năng đóng góp vào sự phát triển của thị trường bảo hiểm Việt Nam

Nâng cao nền tảng kỹ thuật và quản trị rủi ro cho ngành bảo hiểm

Nâng cao nền tảng kỹ thuật và quản trị rủi ro là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sự ổn định và phát triển bền vững của thị trường bảo hiểm. Trong hệ thống này, chuyên gia tính toán giữ vai trò lực lượng kỹ thuật cốt lõi, chịu trách nhiệm thiết kế sản phẩm, định phí bảo hiểm, trích lập dự phòng, đánh giá khả năng thanh toán và quản trị rủi ro. Trong bối cảnh đó, Hiệp hội CGTT đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập và phổ biến chuẩn mực hành nghề, nâng cao chất lượng áp dụng các mô hình định lượng, đồng thời giảm thiểu rủi ro hệ thống do định phí sai lệch hoặc trích lập dự phòng không đầy đủ. Nhờ đó, doanh nghiệp bảo hiểm có nền tảng vận hành an toàn hơn, bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người tham gia bảo hiểm, đồng thời củng cố niềm tin của thị trường và xã hội đối với ngành bảo hiểm.

Tại nhiều quốc gia phát triển, Hiệp hội CGTT là chủ thể ban hành và giám sát việc tuân thủ chuẩn mực hành nghề và đạo đức nghề nghiệp, qua đó bảo đảm chất lượng chuyên môn đồng đều trên toàn thị trường. Tại Hoa Kỳ, khi Học viện chuyên gia tính toán Hoa Kỳ có vai trò xây dựng các Tiêu chuẩn Thực hành Tính toán Bảo hiểm (Actuarial Standards of Practice - ASOPs) và phối hợp chặt chẽ với Hiệp hội Cơ quan quản lý bảo hiểm bang (NAIC) trong việc thiết kế và vận hành các yêu cầu về dự phòng, báo cáo tài chính và khả năng thanh toán, qua đó góp phần duy trì sự ổn định của thị trường bảo hiểm Hoa Kỳ.  Ở cấp độ toàn cầu, IAA cũng phát triển các khung hướng dẫn về quản lý rủi ro và ổn định hệ thống tài chính bảo hiểm, trong bối cảnh rủi ro kinh tế và khí hậu gia tăng.

Phát triển và chuẩn hóa nguồn nhân lực chất lượng cao

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yêu cầu then chốt để thị trường phát triển bền vững trong bối cảnh Việt Nam đang gặp điểm nghẽn lớn hiện nay là thiếu hụt nghiêm trọng các chuyên gia tính toán đạt chuẩn quốc tế. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, Hiệp hội CGTT không chỉ đóng vai trò đào tạo, cấp chứng chỉ công nhận chuyên môn mà còn duy trì cơ chế đào tạo liên tục bắt buộc cho các CGTT thành viên nhằm bảo đảm năng lực nghề nghiệp được cập nhật thường xuyên.

Khi được thành lập, Hiệp hội CGTT Việt Nam có thể giữ vai trò nòng cốt trong việc xây dựng lộ trình nghề nghiệp rõ ràng thông qua phổ biến các chứng chỉ quốc tế từ SOA, IFoA, CAS; định hướng nghề nghiệp cho sinh viên và cán bộ bảo hiểm; đồng thời kết nối chặt chẽ giữa các các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và cơ quan quản lý.

Bên cạnh đó, Hiệp hội còn đóng vai trò quan trọng trong đào tạo và nâng cao năng lực chuyên môn thông qua việc tổ chức các hội thảo, khóa đào tạo, hoạt động đào tạo liên tục, nhằm phổ biến và cập nhật những kiến thức và chuẩn mực mới, bảo đảm các CGTT luôn cập nhật kiến thức mới về tài chính, môi trường, công nghệ và quy định pháp lý . Ngoài các nội dung trên, Hiệp hội CGTT tại Việt Nam cũng có thể phổ biến các thông lệ quốc tế phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Những hoạt động này góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực bảo hiểm, giảm dần sự phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài và tạo nền tảng chuyên môn vững chắc cho quá trình cải cách và hoàn thiện chính sách bảo hiểm trong dài hạn.

Hỗ trợ cơ quan quản lý trong xây dựng chính sách và giám sát thị trường

Tại các thị trường bảo hiểm phát triển, Hiệp hội CGTT thường là đối tác kỹ thuật quan trọng của cơ quan quản lý, trong mối quan hệ hợp tác - hỗ trợ lẫn nhau. Trong mối quan hệ này, cơ quan quản lý giữ vai trò ban hành và giám sát tuân thủ chính sách, trong khi Hiệp hội CGTT cung cấp nền tảng kỹ thuật, chuẩn mực hành nghề và ý kiến tham vấn chuyên môn, khuyến nghị áp dụng các thông lệ quốc tế. Việc phối hợp này giúp nâng cao chất lượng chính sách dựa trên bằng chứng, mô hình định lượng và kinh nghiệm thực tiễn, đồng thời giảm rủi ro ban hành quy định thiếu tính khả thi cũng như cân bằng giữa bảo vệ người tiêu dùng và phát triển doanh nghiệp, qua đó tạo ra sự gắn kết giữa chính sách công và thực tiễn chuyên môn.

Kinh nghiệm của Singapore là ví dụ tiêu biểu trong khu vực ASEAN. Hiệp hội chuyên gia tính toán Singapore (SAS) được nhìn nhận như đối tác kỹ thuật quan trọng của Cơ quan Tiền tệ Singapore (Monetary Authority of Singapore – MAS), cơ quan chịu trách nhiệm quản lý, giám sát lĩnh vực bảo hiểm và thị trường tài chính. SAS tham gia tích cực vào quá trình tham vấn và xây dựng chính sách của MAS, đặc biệt với các cải cách có hàm lượng kỹ thuật cao như RBC 2, IFRS 17 hay ORSA hay các yêu cầu về định phí, dự phòng kỹ thuật và khả năng thanh toán, thông qua các nhóm công tác kỹ thuật, phân tích tác động kỹ thuật của chính sách và phản ánh các vấn đề có thể phát sinh trong thực tiễn triển khai. Bên cạnh vai trò tham vấn, SAS còn hỗ trợ cơ quan quản lý thông qua việc xây dựng và phổ biến các chuẩn mực hành nghề và hướng dẫn nghiệp vụ giúp thị trường áp dụng thống nhất các yêu cầu pháp lý hướng dẫn, thông lệ hành nghề phù hợp với khung pháp lý của Singapore. Các tài liệu hướng dẫn chuyên môn, Ghi chú thực hành (practice notes) hay khuyến nghị nghiệp vụ của SAS như Tiêu chuẩn Thực hành Tính toán Bảo hiểm, Tiêu chuẩn Đạo đức Nghề nghiệp, Tiêu chuẩn Phát triển Chuyên môn Liên tục, v.v giúp doanh nghiệp bảo hiểm và chuyên gia tính toán hiểu rõ hơn cách áp dụng các yêu cầu của MAS một cách nhất quán và đúng chuẩn mực .

Mô hình này cho thấy sự kết hợp hiệu quả giữa quản lý nhà nước và tự quản nghề nghiệp. Nhờ đó, chính sách được thiết kế vừa phù hợp với thông lệ quốc tế, vừa khả thi trong điều kiện thị trường. Hiệp hội CGTT góp phần nâng cao chất lượng tuân thủ thông qua chuẩn mực nghề nghiệp, mà không làm gia tăng gánh nặng giám sát chi tiết cho cơ quan quản lý.

Thúc đẩy tính minh bạch, đạo đức nghề nghiệp và kỷ luật thị trường

Thúc đẩy tính minh bạch, đạo đức nghề nghiệp và kỷ luật thị trường là một vai trò cốt lõi của Hiệp hội chuyên gia tính toán, không chỉ với tư cách là một tổ chức kỹ thuật mà còn là một thiết chế tự quản nghề nghiệp. Thông qua việc ban hành và giám sát thực thi các quy tắc đạo đức nghề nghiệp, Hiệp hội góp phần xây dựng văn hóa hành nghề dựa trên sự trung thực trong định phí và trích lập dự phòng, cũng như bảo đảm tính độc lập chuyên môn của chuyên gia tính toán trước các áp lực kinh doanh ngắn hạn. Đồng thời, Hiệp hội thiết lập các cơ chế tự giám sát và kỷ luật nghề nghiệp nhằm xử lý các hành vi vi phạm chuẩn mực chuyên môn và đạo đức. Tại Hoa Kỳ và Anh, các Hiệp hội có quyền điều tra và xử lý kỷ luật đối với hội viên vi phạm chuẩn mực nghề nghiệp, qua đó bảo vệ lợi ích công chúng và uy tín của ngành bảo hiểm. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh thị trường bảo hiểm Việt Nam từng đối mặt với khủng hoảng niềm tin bởi các tranh chấp bảo hiểm và các sản phẩm phức tạp, cũng như theo thời gian và mức độ phát triển của thị trường, các sản phẩm bảo hiểm ngày càng phức tạp, trong khi áp lực cạnh tranh giữa các doanh nghiệp ngày một gia tăng, vai trò “người gác cổng đạo đức” của Hiệp hội Chuyên gia Tính toán càng trở nên cần thiết để nâng cao kỷ luật thị trường và bảo vệ người tiêu dùng. Việc củng cố đạo đức nghề nghiệp và kỷ luật thị trường thông qua Hiệp hội CGTT vì vậy góp phần nâng cao tính minh bạch, bảo vệ quyền lợi người tham gia bảo hiểm và khôi phục, củng cố niềm tin của xã hội đối với ngành bảo hiểm.

Thúc đẩy hội nhập quốc tế của thị trường bảo hiểm Việt Nam cũng là vai trò nổi bật của Hiệp hội chuyên gia tính toán trong bối cảnh toàn cầu hóa sâu rộng. Với vị thế là cầu nối giữa Việt Nam và cộng đồng chuyên gia tính toán quốc tế, Hiệp hội CGTT giúp tăng cường kết nối với các tổ chức như IAA hay hội CGTT ASEAN, qua đó tiếp thu và chuyển hóa các chuẩn mực, thông lệ quốc tế về kế toán, vốn, quản trị rủi ro vào điều kiện trong nước. Sự kết nối này góp phần nâng cao uy tín và vị thế của ngành bảo hiểm Việt Nam trên trường quốc tế, đặc biệt khi Việt Nam ngày càng mở cửa thị trường dịch vụ, sự tham gia của các doanh nghiệp bảo hiểm nước ngoài gia tăng và các chuẩn mực toàn cầu như IFRS 17 hay RBC dần được áp dụng đồng bộ.

Tại Singapore, với mạng lưới kết nối chặt chẽ với cộng đồng CGTT quốc tế và các Hiệp hội CGTT trong khu vực, SAS đóng vai trò cầu nối giữa chuẩn mực toàn cầu và chính sách quốc gia. Thông qua việc tiếp thu kinh nghiệm quốc tế và điều chỉnh phù hợp với bối cảnh Singapore, SAS hỗ trợ MAS duy trì sự đồng bộ với các thông lệ toàn cầu, đồng thời củng cố vị thế của Singapore như một trung tâm bảo hiểm và tài chính hàng đầu trong khu vực.

Kết luận

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một thị trường bảo hiểm phát triển bền vững không thể thiếu vai trò của Hiệp hội Chuyên gia Tính toán mạnh, độc lập và có năng lực chuyên môn cao. Từ góc độ chính sách, số liệu toàn cầu của IAA cho thấy việc thiếu một Hiệp hội chuyên gia tính toán không phải là hiện tượng phổ biến, mà là ngoại lệ trong hệ sinh thái bảo hiểm quốc tế. Trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai các cải cách lớn như Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022, sửa đổi bổ sung một số điều năm 2025, tiêu chuẩn quản lý vốn dựa trên rủi ro RBC và chuẩn mực kế toán IFRS 17, việc chưa có một Hiệp hội CGTT được tổ chức bài bản và công nhận quốc tế có thể làm gia tăng rủi ro thực thi chính sách, đồng thời kéo dài sự phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài.

Khi ngành bảo hiểm Việt Nam đang chuyển dịch từ giai đoạn tăng trưởng nhanh sang phát triển bền vững, vai trò của Hiệp hội Chuyên gia Tính toán ngày càng trở nên quan trọng. Hiệp hội CGTT vừa là nền móng kỹ thuật của ngành bảo hiểm, vừa là bệ đỡ về nhân lực chất lượng cao cho các cải cách chính sách, đồng thời đóng vai trò là đối tác kỹ thuật tin cậy của Nhà nước trong xây dựng và giám sát khung pháp lý. Bên cạnh đó, Hiệp hội CGTT còn là “người gác cổng” về đạo đức nghề nghiệp, góp phần duy trì kỷ luật thị trường, cũng như là động lực thúc đẩy đổi mới và hội nhập quốc tế. 

Do đó, việc thúc đẩy hình thành và củng cố Hiệp hội CGTT tại Việt Nam cần được nhìn nhận như một ưu tiên chính sách mang tính cấu trúc, chứ không chỉ là nhu cầu của một nhóm nghề nghiệp. Việc đầu tư cho sự phát triển của cộng đồng chuyên gia tính toán, thông qua hiệp hội nghề nghiệp vững mạnh, vì vậy không chỉ là nhu cầu nội tại của ngành bảo hiểm mà còn là một điều kiện cần cho ổn định tài chính và phát triển bền vững quốc gia.

PHƯƠNG MAI (UNDP)